Xayyām ī Nēvšābuhrīg ud xayyāmānagīhā

Xayyām ī Nēvšābuhrīg ud xayyāmānagīhā | Verses from Xayyām (rendered in Pārsīg)

Few poets have been credited with so many couplets as Xayyām, and even fewer have enticed literary movements in the scale his (original or not) couplets have, giving birth to thousands of “Xayyāmist” (Xayyāmānag / خیامانه) pieces produced and ascribed to him throughout the centuries. Our rendition of the verses ascribed most securely to Xayyām is based A. Mirafzali’s edition, the sources for other verses by “pseudo-Xayyāms” of history being mentioned in the text.

ع. میرافضلی، رباعیات خیام و خیامانه‌های پارسی، تهران، سخن (1399)

Xayyām ud mayyār | Khayyam and cupbearer | خیام و ساقی
nigārag az Hoseyn Behzād | Painting by Hossein Behzad | نگاره از حسین بهزاد

Couplets of secure ascription:

gāh ī ušahin āxēz ē māyag ī nāz

narmag narmag bādag dah ud rōd nivāz

havīn kē ēdar hend nē pāyend drāz

havīn kē bē šud hend nē āyend abāz

وقت سحر است، خیز ای مایۀ ناز

نرمک نرمک باده دِه و رود نواز

کآن‌ها که به جایند، نَپایند دراز

وآنها که شدند، کس نمی‌آید باز

At time of dawn, O' sweet girl, arise!
Slowly, play the lute and pour the wine
For those who still remain, shall not last here long;
And none shall come back, from those begone.

ō kārgah ī kōzgar-ē šud ham dōš

u-m dīd do hazār kōzag, gōbāg ud xamōš

az dastag ī harv kōzag āxist hē xrōš

sad kōzgar ud kōzxar ud kōzfrōš

در کارگه ِ کوزه‌گری رفتم دوش

دیدم دو هزار کوزه، گویا و خموش

از دستۀ هر کوزه بر آورده خروش

سد کوزه‌گر و کوزه‌خر و کوزه‌فروش

Couplets of probable ascription:

hān kōšk ī Vahrām pediš jām grift

āhūg vacag kird ud gōr ārām grift

dā bē hamē šud ēst Vahrām ō gōr

dagr ast ka gōr gāh ī Vahrām grift

آن قصر که بهرام در او جام گرفت

آهو بچه کرد و گور آرام گرفت

تا جای گرفته است بهرام به گور

دیر است که گور، جای بهرام گرفت

dā cand baram bēš ka dāram ayāb nē?

u-m dād pedīxīh rāy vidāram ayāb nē?

pur rēz tū jām ī bādag cē-m pēdāg nē

ēn vēn ī frōd baram bē āram ayāb nē

تا کی غم آن خورم که دارم یا نه

وین عمر به خوشدلی گذارم یا نه

پر کن قدحی باده که معلومم نیست

کین دم که فرو برم، برآرم یا نه

Couplets of spurious ascription:

ē vas ka amā nē bem ud gētīg baved

nē nām ī amā ud nē nišān ēc baved

az pēš nē būd hem, nē būd ēc zyān

az pas ka bē nē bem, ham hān tis baved

ای بس که نه باشیم، جهان خواهد بود

نی نام ز ما و نی نشان خواهد بود

زین پیش نه بودیم، نه بُد هیچ خلل

زین پس که نه باشیم، همان خواهد بود

(دستنویس شماره 1311 کتابخانه جارالله)

ka dād ī tō sar baved cē Bagdād ud cē Baxl

peymān ka ō sar rased cē šīrēn ud cē taxl

may xvār cē pas az man ud tō māh abēr

az tahr ō nōg āyed ud az nōg ō tahr

چون عمر به سر رسد چه بغداد و چه بلخ

پیمانه چو پر شود چه شیرین و چه تلخ

می نوش که بعد از من و تو ماه بسی

از سلخ به غرّه آید، از غرّه به سلخ

(طربخانه، ج همائی، فصل سوم در پند و نصیحت، رباعی 74)

Couplets by other poets:

rōz-ē cē xvaš ud vāy nē garm ast ud nē sard

abr az rōy ī gulzār hamē šōyed gard

zandvāf ped pahlavānīg ªbar gul ī zard

āvāz hamē dahed kē may ªbāyed xvard

روزی است خوش و هوا نه گرم است و نه سرد

ابر از رخ ِ گلزار همی شوید گرد

بلبل، به زبان پهلوی، بر گل ِ زرد

آواز همی دهد که: می باید خورد

امیر معزی—

ka ham videred kār, cē āsān ud cē saxt

ud ēn dam ī ped abām, cē ped ranz ud cē baxt

ka ped anī gyāg abar nihādan xvad raxt

ō pēš ī dānāg cē tabangōg, cē taxt

may xvār cē vas azēr ī xāk-it xvaftan

abēhamāl anayyār abēbādag ud peyvann

zēnihār! mā gōb ō kas-iz ēn rāz ī nihuft:

ālālag ī hōšīd bē nē bed əškuft

چون می گذرد کار، چه آسان و چه سخت

وین یک دم ِ عاریت، چه ادبار و چه بخت

چون جای ِ دگر نهاد میباید رخت

نزدیک ِ خردمند، چه تابوت و چه تخت

عنصری بلخی—

می خور که بسی زیر گلت باید خفت
بی مونس و بی حریف و بی باده و جفت

زنهار! مه گو به کس تو این راز نهفت:
کآن لاله که پژمرد، نه خواهد به شکفت

نجیب گلپایگانی—